رسانه

مقاله میدل ایست آی-نهم جوئن 2026

حسین موسویان، دیپلمات و مذاکره کننده ارشد هسته ای سابق، در مقاله ای در میدل ایست نیوز نوشت: «با شعله‌ور شدن دوباره درگیری بین اسرائیل و ایران در این آخر هفته، مذاکرات با ایالات متحده به هیچ توافقی منجر نشده است. هیچ یک از طرفین توان جنگ دیگری را ندارند، اما مسیر رسیدن به یک توافق دیپلماتیک به دلیل درخواست‌های واشنگتن برای امتیازات گسترده از ایران، بدون هیچ گونه پیشنهاد متقابل متناسب، مانند آزادسازی حتی بخشی از دارایی‌های مسدود شده ایران، با مانع مواجه شده است

به گزارش فرارو به نقل از میدل ایست نیوز، حسین موسویان در ادامه این یادداشت نوشت: «پس از حملات نظامی ایالات متحده و اسرائیل به ایران در سال ۲۰۲۵ و دوباره در سال جاری، بحث‌های غربی عمدتاً بر خسارات فیزیکی وارد شده به زیرساخت‌های نظامی و هسته‌ای ایران، قابلیت‌های غنی‌سازی اورانیوم و ذخایر اورانیوم با غنای بالا متمرکز بود

با این حال، در ایران، سوال اصلی متفاوت است: آیا مذاکرات و محدودیت هسته‌ای امنیت بیشتری ایجاد کرد یا در نهایت آسیب‌پذیری بیشتری ایجاد کرد؟

واقعیت این است که جنگ‌های ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران خسارات قابل توجهی به تأسیسات هسته‌ای و نظامی آن وارد کرد. اما درگیری جاری هزینه‌های هنگفتی را نیز بر ایالات متحده تحمیل کرده است – از جمله بیش از یک تریلیون دلار هزینه، خسارت قابل توجه به دارایی‌های نظامی ایالات متحده، اختلال در اقتصاد جهانی و تلفات قابل توجه غیرنظامیان و نظامیان

در عین حال، کارزار ایالات متحده و اسرائیل به تعداد کمی از اهداف اعلام شده خود، یعنی از بین بردن قابلیت‌های موشکی ایران، پایان دادن به برنامه هسته‌ای آن و تسهیل تغییر سیاسی، دست یافته است. با این حال، آنچه این جنگ‌ها تغییر دادند، محاسبات استراتژیک ایران بود که چهار تغییر عمده در این زمینه ایجاد کرد

اولاً، ما شاهد فروپاشی استراتژی مبتنی بر خویشتن‌داری و تعامل بوده‌ایم. علیرغم اجماع گسترده در میان ناظران مبنی بر اینکه ایران به توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ پایبند بوده و محدودیت‌های گسترده و بازرسی‌های بی‌سابقه را پذیرفته است، ایالات متحده تنها سه سال بعد به طور یکجانبه از این توافق خارج شد و حملات نظامی پس از آن رخ داد

در نتیجه، اعتماد به این ایده که دیپلماسی و خویشتن‌داری هسته‌ای می‌تواند امنیت را تضمین کند، به شدت آسیب دیده است. برای بسیاری از ایرانیان، خویشتن‌داری اکنون به طور فزاینده‌ای نه به عنوان محافظت، بلکه به عنوان آسیب‌پذیری تلقی می‌شود

سوال اصلی

ثانیاً، اعتماد عمومی به ایالات متحده از بین رفته است. در حالی که رهبری ایران مدت‌هاست که نسبت به واشنگتن بدبین بوده است، افکار عمومی اغلب متفاوت بوده است

پس از امضای توافق هسته‌ای یک دهه پیش، خوش‌بینی در ایران گسترده بود، به طوری که یک نظرسنجی گالوپ در آن زمان نشان داد که ۶۸ درصد از ایرانیان معتقد بودند که رهبرانشان به توافق خوبی رسیده‌اند، ۶۶ درصد انتظار بهبود اقتصادی داشتند و ۵۱ درصد روابط بهتری با ایالات متحده را پیش‌بینی می‌کردند

امروزه، بحث در داخل ایران دیگر عمدتاً در مورد سانتریفیوژها یا سطح غنی‌سازی نیست. سوال اصلی این شده است: اگر ایران محدودیت‌های جدید را بپذیرد، چه تضمینی وجود دارد که دولت آینده ایالات متحده از توافق خارج نشود یا درگیری نظامی دیگری رخ ندهد؟ برای بسیاری از ایرانیان، بحران فعلی کمتر یک اختلاف هسته‌ای است تا یک بحران اعتماد

حتی صداهایی که قبلاً از کاهش تنش حمایت می‌کردند، اکنون بر لزوم قابلیت‌های بازدارنده معتبر تأکید می‌کنند

سوم، ما شاهد تغییر از ایدئولوژی به ملی‌گرایی بوده‌ایم. برای دهه‌ها، رویارویی با ایالات متحده و اسرائیل عمدتاً در چارچوب ایدئولوژیک قرار می‌گرفت. به نظر می‌رسد درگیری اخیر پویایی متفاوتی ایجاد کرده است: در حالی که بسیاری از ایرانیان همچنان مخالف جنگ، تحریم‌ها و انزوا هستند، احساسات عمومی به طور فزاینده‌ای به سمت نوعی ملی‌گرایی روزمره تغییر کرده است

فشار نظامی خارجی به جای تقویت روایت‌های ایدئولوژیک، احساسات گسترده‌تر هویت ملی و همبستگی جمعی را تقویت کرده است. این روند ممکن است به یکی از پایدارترین پیامدهای سیاسی جنگ‌ها تبدیل شود

در نهایت، شاید مهم‌ترین تغییر مربوط به بازدارندگی باشد. حتی صداهایی که قبلاً طرفدار کاهش تنش بودند، اکنون بر لزوم قابلیت‌های بازدارنده معتبر تأکید می‌کنند

این لزوماً به معنای حمایت از سلاح‌های هسته‌ای نیست؛ بلکه نشان دهنده این باور رو به رشد است که هیچ توافق سیاسی نمی‌تواند پایدار بماند مگر اینکه ایران ابزار کافی برای جلوگیری از حملات آینده را داشته باشد

این تغییر در طول آخر هفته به طور همزمان اعمال شد، زیرا ایران به دلیل ادامه حمله اسرائیل به لبنان، متحد تهران، حملاتی را علیه اسرائیل انجام داد – این اولین باری بود که ایران نه به عنوان تلافی حملات به خاک خود، بلکه به عنوان هشداری در مورد ادامه نقض آتش‌بس در لبنان، به اسرائیل حمله کرد

چارچوب استراتژیک

پس از جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، دکترین امنیتی ایران بر سه ستون استوار بود: تقویت قابلیت‌های نظامی بومی (که در نهایت منجر به قابلیت‌های موشکی، پهپادی و سایبری شد که در درگیری اخیر به نمایش گذاشته شد)، دستیابی به خودکفایی در فناوری هسته‌ای و تولید سوخت داخلی، و گسترش بازدارندگی فراتر از مرزهای ایران از طریق «محور مقاومت» منطقه‌ای آن

وقتی صحبت از شکل‌دهی به دکترین امنیتی آینده ایران می‌شود، تأثیر استراتژیک جنگ‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در نهایت ممکن است حتی از حمله صدام حسین نیز فراتر رود، زیرا حملات ایالات متحده و اسرائیل به طور گسترده در داخل ایران به عنوان تهدیدهای مستقیم برای بقا و حاکمیت ملی تلقی می‌شد

در نتیجه، به نظر می‌رسد یک چارچوب استراتژیک اصلاح‌شده حول چهار اصل در حال ظهور است

اولین مورد را می‌توان به عنوان «امنیت برای همه یا امنیت برای هیچ‌کس» خلاصه کرد. پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در سال ۲۰۲۵، واکنش نظامی ایران تا حد زیادی به اسرائیل و یک پایگاه آمریکایی در خلیج فارس محدود شد

با این حال، در طول جنگ ۲۰۲۶، محاسبات استراتژیک ایران گسترش یافت و شامل تأسیسات نظامی ایالات متحده در سراسر خلیج فارس، تنگه هرمز و منافع اقتصادی جهانی گسترده‌تر شد. از دیدگاه تهران، درس روشن است: امنیت دیگر نمی‌تواند به عنوان یک امتیاز یک‌جانبه تلقی شود. یا امنیت برای همه بازیگران منطقه‌ای وجود دارد، یا امنیت برای هیچ‌کس.

دوم، ما شاهد ظهور یک عامل کلیدی جدید بوده‌ایم: افکار عمومی. قبل از جنگ‌ها، بحث استراتژیک ایران عمدتاً حول دو مفهوم می‌چرخید: «میدان نبرد» و «دیپلماسی». جنگ‌های اخیر یک مفهوم سوم را نیز اضافه کردند: خیابان

موج ملی‌گرایی که پدیدار شد، در تجمعات عمومی بزرگ در شهرهای بزرگ منعکس شد. بسیاری از شرکت‌کنندگان ضمن حمایت از دفاع ملی، این پیام را به سیاست‌گذاران منتقل کردند که اعتماد بیش از حد به مذاکره با واشنگتن دیگر قابل قبول نیست

در نتیجه، دیپلماسی ایران امروزه به طور فزاینده‌ای تحت تأثیر نهادهای نظامی و افکار عمومی عمل می‌کند

اجماع گسترده‌ای در داخل ایران در حال شکل‌گیری است که امنیت، اعتماد، بازدارندگی و دیپلماسی جدایی‌ناپذیرند

سوم، این اجماع نوظهور بر بازدارندگی از طریق ترکیبی از ابزارها تأکید دارد: قابلیت‌های نظامی قوی‌تر، حفظ تخصص هسته‌ای، ادامه همکاری‌های منطقه‌ای و گنجاندن تنگه هرمز در محاسبات امنیتی گسترده‌تر. نتیجه، درک جامع‌تری از بازدارندگی نسبت به آنچه قبل از جنگ‌ها وجود داشت، است

در نهایت، فقدان رهبر معظم ایران، فرماندهان نظامی، شرکای منطقه‌ای و صدها غیرنظامی، خاطره جمعی قدرتمندی ایجاد کرده است که برداشت‌های ایرانیان را برای سال‌های آینده شکل خواهد داد. آیت‌الله علی خامنه‌ای نه تنها رهبر یک دولت بود؛ بلکه یکی از برجسته‌ترین مراجع مذهبی شیعه با میلیون‌ها پیرو در سراسر جهان نیز بود

برای اولین بار در تاریخ مدرن، یک مرجع مذهبی برجسته شیعه در یک اقدام نظامی توسط کشورهای خارجی کشته شد. این رویدادی نیست که بسیاری از ایرانیان یا جوامع شیعه در سراسر جهان احتمالاً فراموش کنند

پس از کشته شدن ژنرال قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰، مقامات آمریکایی آشکارا نگرانی خود را در مورد انتقام احتمالی ایران ابراز کردند. درگیری‌های اخیر نه تنها منجر به کشته شدن بسیاری از رهبران ارشد نظامی ایران، بلکه منجر به ترور شخصیت‌های کلیدی در «محور مقاومت» گسترده‌تر، از جمله حسن نصرالله، رئیس حزب‌الله و اسماعیل هنیه، مذاکره‌کننده حماس، نیز شده است

برای سیاست‌گذاران و نهادهای امنیتی عاقلانه نخواهد بود که پیامدهای امنیتی بلندمدت این رویدادها را نادیده بگیرند

دریچه‌ای برای دیپلماسی

در همین حال، علیرغم بی‌اعتمادی گسترده، دیپلماسی هنوز به هیچ وجه از بین نرفته است. اگرچه برخی از چهره‌های سیاسی ایران از احتمال رویارویی نظامی دیگری در افق می‌ترسند، اما حمایت قابل توجهی از دیپلماسی هنوز در داخل ایران وجود دارد

آنچه تغییر کرده است، تمایل به مذاکره نیست، بلکه انتظارات پیرامون هرگونه توافق آینده است. اگر توافق هسته‌ای در درجه اول بر محدودیت‌های هسته‌ای متمرکز بود، بسیاری در تهران اکنون استدلال می‌کنند که هرگونه توافق آینده باید شامل سه عنصر کلیدی باشد

اولاً، عدم اشاعه در چارچوب پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای باید از حق ایران برای غنی‌سازی اورانیوم محافظت کند، در عین حال اعتماد ایجاد کند که تهران به دنبال سلاح‌های هسته‌ای نخواهد رفت

دوم، مزایای اقتصادی معنادار باید از طریق کاهش قابل توجه تحریم‌ها حاصل شود. و سوم، هر توافقی باید شامل تضمین‌های معتبری باشد که این درگیری نظامی تکرار نخواهد شد

با وجود بی‌اعتمادی عمیقی که توسط جنگ‌های اخیر ایجاد شده است، دیپلماسی همچنان تنها مسیر مناسب برای پیشرفت است – زیرا نه ایران، نه ایالات متحده، و نه در واقع منطقه به طور کلی نمی‌تواند از واقعیت‌های همزیستی فرار کند. چالش اصلی شکستن چرخه‌ای چند دهه‌ای از بحران، تحریم‌ها، مذاکرات، توافقات، فروپاشی و درگیری مجدد است که نه نیروی نظامی و نه فشار اقتصادی آن را حل نکرده است

مهم‌ترین پیامد جنگ‌های اخیر تغییر در قدرت نسبی ایران نیست، بلکه دگرگونی در درک آن از امنیت است

یک اجماع گسترده در داخل ایران در حال ظهور است که امنیت، اعتماد، بازدارندگی و دیپلماسی جدایی‌ناپذیر هستند. مگر اینکه واشنگتن و متحدان منطقه‌ای آن این تغییر را تشخیص دهند، توافقات آینده احتمالاً موقت باقی خواهند ماند، در حالی که چرخه رویارویی ادامه دارد

https://www.khabaronline.ir/news/2231367/

مقاله در شبکه خبری هند-NDTV -مقاله سید حسین موسویان

۱۸ مه ۲۰۲۶

سید حسین موسویان

تنگه هرمز از یک گلوگاه دریایی منطقه‌ای، به مهم‌ترین خط گسل ژئوپلیتیکی اقتصاد جهانی تبدیل شده است. طی چند هفته گذشته، تنش‌ها میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران پس از درگیری‌های نظامی در نزدیکی تنگه، عملیات دریایی آمریکا مرتبط با «پروژه آزادی»، حملات به کشتی‌های تجاری و اتهام‌زنی‌های متقابل درباره نقض آتش‌بس، به‌شدت افزایش یافته است. تردد تجاری از تنگه به‌طور جدی مختل شده، قیمت نفت جهش یافته و شرکت‌های بیمه کشتیرانی جهانی درباره خطرات سیستماتیک اقتصادی فراتر از خاورمیانه هشدار داده‌اند

امروز مسئله تنگه هرمز حتی از مناقشه هسته‌ای ایران نیز مهم‌تر شده است. موضوع هسته‌ای پیش‌تر از طریق دیپلماسی و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل، که برجام را به‌عنوان یک چارچوب الزام‌آور بین‌المللی تأیید کرد، حل‌وفصل شده بود. خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و سپس حملات نظامی غیرقانونی و غیرضروری آمریکا و اسرائیل علیه ایران، در نقض ماده ۲(۴) منشور سازمان ملل، عملاً توافق را تضعیف کرد و مسئله هسته‌ای ایران را از یک موضوع دیپلماتیک چندجانبه به تقابل ژئوپلیتیکی گسترده‌تر میان ایران و ائتلافی متشکل از آمریکا، اسرائیل و برخی دولت‌های عربی همسو با آمریکا در خلیج فارس تبدیل کرد

ایران خسارات عظیمی متحمل شده است

برخلاف موضوع هسته‌ای، بی‌ثباتی در تنگه هرمز مستقیماً کل اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ از بازار انرژی و زنجیره‌های تأمین گرفته تا تورم، امنیت غذایی و تجارت دریایی. ایران تنگه هرمز را در چارچوب اصل دفاع مشروع طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل تفسیر می‌کند. از دید تهران، حملات مکرر عراقِ صدام حسین در دهه ۱۹۸۰، رژیم گسترده تحریم‌های اقتصادی آمریکا، عملیات سایبری و ترورهای هدفمند همراه حملات نظامی اخیر اسرائیل و آمریکا در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، مجموعاً هزاران میلیارد دلار خسارت به زیرساخت‌ها، اقتصاد و امنیت ملی ایران وارد کرده‌اند. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، اعلام کرد که برآورد اولیه نشان می‌دهد ایران از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ حدود ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت متحمل شده است

ایالات متحده و چند دولت اروپایی استدلال کرده‌اند که ایران نمی‌تواند به‌صورت قانونی از کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند عوارض یا حق عبور دریافت کند، زیرا چنین رویه‌ای ممکن است سایر کشورهای ساحلی را نیز به اعمال هزینه در تنگه‌های بین‌المللی تشویق کند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفت: «این نه‌تنها غیرقانونی بلکه غیرقابل قبول است. برای جهان خطرناک است و جهان باید برنامه‌ای برای مقابله با آن داشته باشد.» از منظر حقوقی، این نگرانی به رژیم «عبور ترانزیتی» در مواد ۳۷ تا ۴۴ کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها مربوط می‌شود که آزادی کشتیرانی در تنگه‌های بین‌المللی را تضمین می‌کند

استدلالی نادرست

اما مقایسه ایران با سایر کشورهای ساحلی اساساً نادرست است. هیچ کشور ساحلی دیگری که بر یک تنگه راهبردی حکومت می‌کند، سه رویارویی عمده و غیرقانونی نظامی — تجاوز صدام حسین، سیاست‌ تحریمهای حداکثری طولانی‌مدت آمریکا و عملیات مستقیم نظامی اسرائیل و آمریکا علیه خاک خود — را تجربه نکرده و همزمان بار اصلی حفظ امنیت دریایی و حفاظت زیست‌محیطی منطقه را نیز بر دوش نکشیده است

اگرچه ایران کنوانسیون حقوق دریاها را تصویب نکرده، اما طبق حقوق بین‌الملل، احتمالاً نمیتواند صرفاً برای عبور بی‌ضرر یا عبور ترانزیتی، به‌طور یک‌جانبه عوارض وضع کند. با این حال، چندین سازوکار حقوقی و نهادی جایگزین می‌تواند چارچوبی قانونی برای تقسیم هزینه‌ها و جبران خسارت فراهم آورد

نخست، کنوانسیون بین المللی 1982 حقوق دریا، به دولت‌های ساحلی اجازه می‌دهد هزینه خدمات مشخصی را که ارائه می‌کنند، از جمله راهنمایی دریایی، حفاظت زیست‌محیطی، عملیات امداد و نجات اضطراری، مقابله با آلودگی، مدیریت ترافیک دریایی، مین‌روبی و سامانه‌های ایمنی ناوبری، دریافت کنند. بنابراین ایران می‌تواند به‌طور قانونی رژیم‌های تخصصی خدمات دریایی را بر مبنای خدمات عملیاتی مشخص ایجاد کند، نه صرفاً اصل عبور

دوم، ماده ۴۳ کنوانسیون بین المللی 1982 حقوق دریا صراحتاً توافق‌های تقسیم مسئولیت میان کشورهای استفاده‌کننده و کشورهای ساحلی در تنگه‌های بین‌المللی را تشویق می‌کند. این ظرفیت تاکنون در سطح جهانی کمتر توسعه یافته است. ازاین‌رو، ایران می‌تواند تشکیل «صندوق چندجانبه امنیت دریایی و حفاظت زیست‌محیطی هرمز» را تحت نظارت سازمان ملل یا سازمان بین‌المللی دریانوردی پیشنهاد کند. چنین سازوکاری به کشورهای واردکننده انرژی، شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و صادرکنندگان انرژی در خلیج فارس اجازه می‌دهد برای حفظ امنیت ناوبری، حفاظت محیط زیست، مقابله با دزدی دریایی و بازسازی پس از جنگ در منطقه مشارکت مالی داشته باشند. این رویکرد، بحث «عوارض غیرقانونی» را به «تقسیم مسئولیت قانونی و همکاری‌محور» تبدیل می‌کند

سوم، ایران می‌تواند به اصول نوظهور حقوق بین‌الملل محیط زیست و مسئولیت دولت‌ها استناد کند. درگیری‌های نظامی اخیر در خلیج فارس خطر فجایع زیست‌محیطی، از جمله نشت نفت، نابودی اکوسیستم‌های دریایی و آلودگی منابع شیلاتی و زیرساخت‌های ساحلی را به‌شدت افزایش داده است. بر اساس اصل «آلوده‌کننده می‌پردازد» و اصول گسترده‌تر مسئولیت دولت‌ها، کشورهایی که در نظامی‌سازی و تشدید درگیری‌ها در تنگه نقش دارند، ممکن است موظف به مشارکت در جبران خسارت و بازسازی باشند. بنابراین ایران می‌تواند استدلال کند کشورهایی که در تشدید نظامی مشارکت دارند، باید در تأمین مالی حفاظت محیط زیست و تثبیت امنیت دریایی در هرمز سهیم شوند

مسئله جبران خسارت

چهارم، عدم توازن تاریخی در سازوکارهای بین‌المللی جبران خسارت همچنان حل‌نشده باقی مانده است. پس از اشغال کویت توسط عراق در سال ۱۹۹۰، کمیسیون جبران خسارت سازمان ملل سازوکاری بین‌المللی برای رسیدگی به مطالبات و پرداخت غرامت ایجاد کرد. اما ایران، با وجود تحمل خسارات عظیم ناشی از تجاوز عراقِ صدام حسین در سال ۱۹۸۰، هرگز از سازوکاری مشابه برخوردار نشد. فقدان چنین مکانیزم‌هایی به بی‌ثباتی بلندمدت منطقه‌ای و بی‌اعتمادی میان ایران و کشورهای عربی همسایه که از تجاوز صدام به ایران حمایت کردند، دامن زده است

چارچوبی نامتوازن

بنابراین، یک چارچوب آینده برای هرمز می‌تواند هم تأمین مالی امنیت دریایی و هم ترتیبات گسترده‌تر بازسازی مرتبط با دهه‌ها درگیری منطقه‌ای را در بر گیرد. واقعیت راهبردی این است که دیگر نمی‌توان تنگه هرمز را صرفاً یک مسئله محدود حقوقی درباره آزادی ناوبری دانست. هرمز اکنون به آزمونی برای توانایی حقوق بین‌الملل در انطباق با بارهای نامتقارن تحمیل‌شده بر کشورهای منطقه در دوره‌های طولانی تقابل ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. چارچوب فعلی، مسئولیت سنگین حفاظت از یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان را عمدتاً بر دوش ایران و عمان قرار می‌دهد، در حالی که منافع اقتصادی آن در سراسر جهان توزیع می‌شود. چنین عدم توازنی در شرایط جنگ، تحریم و تشدید مکرر تنش‌های نظامی، از نظر سیاسی پایدار نیست

در نهایت، آینده تنگه هرمز نه با اجبار نظامی، بلکه با نوآوری دیپلماتیک تعیین خواهد شد. راه‌حل پایدار مستلزم کاهش تنش میان ایران، آمریکا و جامعه بین‌المللی، احیای دیپلماسی قانونی و ایجاد چارچوبی چندجانبه است که میان آزادی ناوبری، تقسیم عادلانه مسئولیت، حفاظت زیست‌محیطی و بازسازی منطقه‌ای توازن برقرار کند. بدون چنین چارچوبی، تنگه هرمز ممکن است به کانون دائمی بی‌ثباتی اقتصاد جهانی تبدیل شود. اما در صورت تحقق آن، هرمز می‌تواند از نماد تقابل، به بستری برای امنیت همکاری‌محور و نوآوری در حقوق بین‌الملل تبدیل گردد

نویسندگان: فرانک فون هیپل، سید حسین موسویان | تحلیل | ۱۸ آوریل ۲۰۲۶

بحران کنونی پیرامون برنامه هسته‌ای ایران به سطحی فوق‌العاده رسیده و به‌طور تکان‌دهنده‌ای با تهدید ۷ آوریل رئیس‌جمهور ترامپ مبنی بر نابودی «تمدن» ایران در صورت عدم تبعیت از خواسته‌هایش به اوج خود رسیده است—تهدیدی که به‌سختی پوشیده، اما در واقع اشاره‌ای به یک حمله هسته‌ای گسترده علیه شهرهای ایران دارد. هر کشوری که با چنین تهدیدی مواجه شود، به‌دنبال بازدارندگی هسته‌ای خود خواهد رفت

در سطحی گسترده‌تر، پیمان عدم اشاعه هسته‌ای ان پی تی مصوب ۱۹۷۰—که بیانگر نوعی اجماع نزدیک به جهانی است مبنی بر اینکه جهان بدون سلاح هسته‌ای بهتر خواهد بود و در این فاصله، هرچه تعداد انگشت‌ها روی ماشه‌های هسته‌ای کمتر باشد بهتر است—در حال فرسایش است

در چارچوب  ان پی تی، پنج کشور اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متعهد شدند زرادخانه‌های هسته‌ای خود را از میان بردارند، مشروط بر اینکه کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای تعهد دهند به‌دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای نروند و اجازه دهند آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر استفاده آن‌ها از مواد هسته‌ای نظارت کند تا اطمینان حاصل شود هیچ‌گونه انحرافی به سمت کاربردهای نظامی رخ نمی‌دهد

به‌طرز شگفت‌آوری تعداد اندکی از کشورها به سلاح هسته‌ای دست یافته‌اند. در سال ۱۹۹۵، مذاکره‌کنندگان پیمان جامع منع آزمایش‌های هسته‌ای، ۴۴ کشور را از نظر فناوری قادر به ساخت سلاح هسته‌ای دانستند. اما در ۵۶ سالی که از اجرایی شدن ان پی تی می‌گذرد، تنها سه کشور—اسرائیل، هند و پاکستان—خارج از این پیمان به سلاح هسته‌ای دست یافتند و تنها یک کشور، کره شمالی، پس از پیوستن به ان پی تی از آن خارج شد

کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای در ابتدا برای مدت ۲۵ سال با عضویت در ان پی تی موافقت کردند. در سال ۱۹۹۵، با پایان این دوره، جنگ سرد تازه به پایان رسیده بود و کلاهک‌های هسته‌ای آمریکا و روسیه با نرخ ترکیبی سالانه ۳۰۰۰ عدد در حال برچیده شدن بودند. خلع سلاح هسته‌ای در دسترس به نظر می‌رسید و ان پی تی دائمی شد. اما متأسفانه در دهه گذشته، روند کاهش ذخایر جهانی کلاهک‌ها متوقف شد—در حالی که حدود ۱۰ هزار کلاهک همچنان وجود دارد—و با افزایش توان چین، این روند دوباره رو به افزایش گذاشته است

۱۹۰ عضو ان پی تی که قرار است در ماه مه در سازمان ملل برای بررسی وضعیت پایبندی به این پیمان گرد هم آیند، در دو بازبینی قبلی از سال ۲۰۱۰ تاکنون نتوانسته‌اند به اجماع برسند

برنامه هسته ای ایران

معضل اشاعه هسته‌ای ایران. در سال ۲۰۱۱، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نتیجه گرفت که ایران پیش از سال ۲۰۰۳ برنامه‌ای برای توسعه سلاح هسته‌ای داشته است. در سال ۲۰۰۳، رهبر وقت، آیت‌الله علی خامنه‌ای، فتوایی صادر کرد که سلاح‌های کشتار جمعی را «حرام» اعلام می‌کرد. میزان الزام‌آوری این فتوا محل بحث بوده است، اما آخرین گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا درباره برنامه هسته‌ای ایران تصریح می‌کند: “بر اساس ارزیابی‌های رسمی آمریکا، ایران برنامه سلاح هسته‌ای خود را در اواخر سال ۲۰۰۳ متوقف کرده و آن را از سر نگرفته است”

در سال ۲۰۱۸، رئیس‌جمهور ترامپ به‌طور خودسرانه آمریکا را از برنامه جامع اقدام مشترک(برجام) که در دوره دولت اوباما مذاکره شده بود خارج کرد—توافقی که در آن ایران پذیرفته بود محدودیت‌های شدیدی بر بخش‌های مختلف برنامه هسته‌ای خود برای ۱۵ سال یا بیشتر اعمال کند. ترامپ برای وادار کردن ایران به پذیرش «توافقی بهتر» از آنچه به اوباما داده بود، تحریم‌های اولیه و ثانویه شدید را دوباره بر اقتصاد ایران اعمال کرد. نه شورای امنیت سازمان ملل و نه شورای حکام آژانس واکنشی نشان ندادند، اما دبیرکل سازمان ملل، آنتونیو گوترش، چنین گفت: من عمیقاً نگران اعلام امروز ایالات متحده مبنی بر خروج از برجام  و آغاز بازگرداندن تحریم‌های آمریکا هستم… من همواره تأکید کرده‌ام که برجام یک دستاورد مهم در عدم اشاعه هسته‌ای و دیپلماسی بوده و به صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی کمک کرده است

با توجه به مخالفت گسترده با برجام در کنگره، دولت بایدن اولویت بالایی برای مذاکره جهت احیای آن قائل نشد. از زمان انتخاب مجدد ترامپ، وضعیت به‌سرعت رو به وخامت گذاشته است

در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، شورای حکام آژانس اعلام کرد که «ایران به‌طور کامل با آژانس همکاری نکرده است، آن‌گونه که در توافق پادمان‌ها الزام شده است.» تمرکز این انتقاد بر توضیحات ناکافی ایران درباره فعالیت‌هایی بود که تا سال ۲۰۰۳ انجام داده بود—موضوعاتی که آژانس پس از جمع‌بندی خود در گزارش دسامبر ۲۰۱۵ تحت عنوان «ارزیابی نهایی مسائل گذشته و حال درباره برنامه هسته‌ای ایران» آن‌ها را مختومه اعلام کرده بود، درست پیش از اجرایی شدن برجام در ژانویه ۲۰۱۶.

یک روز پس از بیانیه شورای حکام، در حالی که ایالات متحده در حال مذاکره با ایران بود، اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران حمله کرد. رئیس‌جمهور ترامپ دستور داد نیروهای آمریکایی نیز به این حمله بپیوندند و با بمب‌های سنگرشکن عظیم، سالن‌های زیرزمینی سانتریفیوژ ایران را بمباران کنند

بار دیگر، در ۲۷ فوریه، در وقفه‌ای در دور دوم مذاکرات آمریکا با ایران، وزیر امور خارجه عمان که نقش میانجی داشت، در مصاحبه‌ای با  تلویزوین سی.بی.اس گزارش داد که مذاکره‌کنندگان به «پیشرفت قابل‌توجهی» در جهت توافق برای مهار برنامه هسته‌ای ایران دست یافته‌اند و ایران آمادگی دارد تولید اورانیوم با غنای بالا را متوقف کرده و ذخایر موجود خود را رقیق کند. اما روز بعد، اسرائیل حمله کرد و رهبر عالی ایران و بخش زیادی از رهبری نظامی آن را به قتل رساند، و ترامپ بار دیگر دستور داد نیروهای آمریکایی در موج شدید بعدی بمباران ایران مشارکت کنند

شورای امنیت سازمان ملل این حملات علیه ایران را محکوم نکرد، اما حملات تلافی‌جویانه ایران علیه همسایگان عرب متحد آمریکا در خلیج فارس و نیز بستن تنگه هرمز را محکوم کرد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیساتی که تحت نظارت آن بود را محکوم نکرد، هرچند نتیجه این حملات تصمیم ایران برای مسدود کردن دسترسی آژانس به سایت‌های بمباران‌شده بود، بخاطر بیم آنکه بازرسی‌های آژانس برای اهداف اطلاعاتی توسط آمریکا و اسرائیل استفاده شود

مذاکرات آمریکا با ایران. نقطه اصلی اختلاف در مذاکرات از زمان علنی شدن برنامه هسته‌ای ایران در سال ۲۰۰۳، موضوع غنی‌سازی اورانیوم بوده است. ایران مدعی است که بر اساس ان پی تیT حق دارد برای اهداف صلح‌آمیز اورانیوم غنی‌سازی کند. با این حال، غنی‌سازی اورانیوم میتواند مسیری به سمت دستیابی به سلاح هسته‌ای نیز فراهم کند

دیدگاه ما این است که هیچ توجیه اقتصادی برای یک برنامه کوچک غنی‌سازی وجود ندارد. چهار تأمین‌کننده بزرگ—روسیه؛ یورنکو (شرکتی مشترک میان آلمان، هلند و بریتانیا)؛ چین؛ و فرانسه—ظرفیت کافی برای تأمین سوخت نیروگاه‌های هسته‌ای جهان با هزینه کمتر دارند. حتی ایالات متحده، با بزرگ‌ترین ظرفیت تولید برق هسته‌ای جهان (یک‌چهارم کل ظرفیت جهانی)، از سال ۲۰۱۳ خدمات غنی‌سازی را از این تأمین‌کنندگان خریداری کرده است، زمانی که آخرین کارخانه‌های غنی‌سازی ناکارآمد خود را که در دوران جنگ سرد برای تولید اورانیوم با غنای بالا ساخته بود تعطیل کرد.

اگر کشورها بر ساخت تأسیسات غنی‌سازی غیراقتصادی اصرار داشته باشند، ما پیشنهاد کرده‌ایم که این تأسیسات تحت کنترل چندملیتی در قالب کنسرسیوم منطقه ای قرار گیرند، همان‌گونه که در مورد کنسرسیوم مشترک غنی سازی اروپا (یورنکو)  چنین است. ایران تمایل خود را برای قرار دادن برنامه غنی‌سازی تحت کنترل چندملیتی ابراز کرده، اما با انتقال آن به یک کشور بی‌طرف مخالف است

پس از خروج ترامپ از توافق هسته‌ای و بازگرداندن تحریم‌ها، ایران در واکنش، سطح غنی‌سازی را به‌تدریج افزایش داد و از سقف ۳.۶۷ درصد فراتر رفت. در نهایت، ایران بخشی از اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنی‌سازی کرد—اندکی کمتر از سطح تسلیحاتی (۹۰ درصد). تا زمان آغاز حملات در ژوئن ۲۰۲۵، ایران حدود نیم تُن اورانیوم با این سطح تولید کرده بود. با استفاده از این مواد، ایران می‌توانست با یک زنجیره از ۱۷۵ سانتریفیوژ پیشرفته، مواد لازم برای حدود ۱۰ بمب را تولید کند، با نرخ تقریبی یک بمب در هر ۲۵ روز

بعد از اینکه ایران عبور و مرور در تنگه هرمز را متوقف کرد و طرح  پوششی آمریکا برای ضبط اورانیوم با غنای بالای ایران ، که به گفته ایران شکست خورد، مذاکرات جدید آمریکا و ایران در اسلام‌آباد، پایتخت پاکستان، آغاز شد. موفقیت یا شکست این مذاکرات پیامدهای عظیمی برای صلح در خاورمیانه—و برای اشاعه هسته‌ای در سطح جهان—خواهد داشت

سیاست ناسازگار عدم اشاعه. با وجود جنگ بر سر برنامه غنی‌سازی ایران، رئیس‌جمهور ترامپ به‌طور متناقضی به کره جنوبی و عربستان سعودی اجازه داده است برنامه‌های غنی‌سازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت مصرف‌شده را توسعه دهند. «بازفرآوری» فرآیندی شیمیایی برای جداسازی پلوتونیوم—یکی دیگر از مواد مورد استفاده در سلاح هسته‌ای—از سوخت مصرف‌شده است

همان‌گونه که گفته شد، هیچ توجیه اقتصادی برای برنامه‌های جدید ملی غنی‌سازی در مقیاس کوچک وجود ندارد. اگرچه در حال حاضر تقاضا برای خدمات غنی‌سازی افزایش یافته است، اما تأسیسات کوچک ملی همچنان رقابتی نیستند. پلوتونیوم بازیافتی نیز در مقیاس تجاری با سوخت اورانیوم کم‌غنی‌شده رقابت‌پذیر نیست

با این حال، ترامپ بدون مشورت لازم با کنگره، متعهد شده است که از تلاش‌های کره جنوبی و عربستان برای دستیابی به این فناوری‌ها حمایت کند. دلایل نگرانی روشن است: در کره جنوبی، ۷۶ درصد مردم از بازدارندگی هسته‌ای حمایت می‌کنند. در عربستان نیز ولیعهد اعلام کرده اگر ایران به سلاح هسته‌ای برسد، آن‌ها نیز چنین خواهند کرد. ترامپ همچنین از مخالفت عربستان با پروتکل الحاقی آژانس حمایت کرده است

ترامپ این توافقات را در چارچوب رویکرد معاملاتی خود انجام داده است—رویکردی که در آن قواعد در صورت پرداخت کافی قابل نادیده گرفتن هستند

بی‌اعتنایی ترامپ به قواعد، نظم جهانی را در ابعاد مختلف به خطر انداخته است. با این حال، نمی‌توان دفاع از رژیم عدم اشاعه را به آینده موکول کرد؛ در غیر این صورت، ممکن است خود را در جهانی مملو از قدرت‌های هسته‌ای بیابیم

https://thebulletin.org/2026/04/taking-a-sledgehammer-to-the-nuclear-nonproliferation-regime/#post-heading