Publications

نویسنده سید حسین موسویان-میدل ایست آی-چهارم می 2026

به گزارش ایسنا، «سید حسین موسویان» سفیر پیشین ایران در آلمان در گزارشی مطرح کرد که هم‌زمان با برگزاری کنفرانس بازبینی پیمان منع گسترش تسلیحات اتمی(ان‌پی‌تی) در نیویورک اعتبار این پیمان تحت فشار بی‌سابقه‌ای قرار گرفته است، چراکه این پیمان بین‌المللی که بر اساس یک «معامله بزرگ» میان محدودیت‌های هسته‌ای تضمین‌های امنیتی طراحی شده، اکنون با بحران عمیق‌تری روبه‌روست

به گفته موسویان، این بحران ناشی از عدم پایبندی فنی نیست، بلکه بحرانی ناشی از از دست رفتن اعتماد سیاسی است

او با اشاره به سابقه مذاکرات پیرامون حل‌وفصل مسئله برنامه هسته‌ای ایران، همکاری‌های ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ذیل توافق جامع پادمانی و اجرای توافق ان‌پی‌تی در ایران که از زمان توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۵ تحت یکی از سختگیرانه‌ترین مقررات نظارت و راستی‌آزمایی آژانس قرار داشته است، نوشته هیچ گاه شواهدی برای اثبات ادعای وجود یک برنامه فعال تسلیحات اتمی در ایران در گزارش‌های فنی متعدد آژانس و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا وجود نداشت است

این سیاستمدار ایرانی با اشاره به خروج «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا از توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۸ و حصول برخی پیشرفت‌ها در مذاکرات هسته‌ای با دولت دوم او در سال‌ ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نوشته در نهایت، این  پیشرفت‌ها با تشدید تحریم‌ها تجاوزات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران تحت‌الشاع قرار گرفت

شفافیت می‌تواند آسیب‌پذیری راهبردی را افزایش دهد

موسویان در گزارش خود که در وبگاه خبری میدل ایست آی منتشر شده است، نوشت: این تجربه به درس‌های راهبردی مشخصی مبدل شده است که اکنون نگاه هسته‌ای ایران را شکل می‌دهد. اول این که پایبندی به قوانین امنیت را تضمین نمی‌کند. عضویت در ان‌پی‌تی و اجرای پادمان‌های آژانس، نه‌تنها تضمین امنیتی به همراه نداشت، بلکه آسیب‌پذیری را تشدید کرد که در اقداماتی از جمله تحریم‌های جامع، حملات سایبری مانند ویروس استاکس‌نت، ترور و به شهادت رساندن دانشمندان هسته‌ای-از شهید «محسن فخری‌زاده» در ۲۰۲۰ تا ۱۴ دانشمند هسته‌ای  دیگر در عملیات موسوم به «شیر غران» رژیم صهیونیستی و نهایتا حملات نظامی به تاسیسات هسته‌ای ایران در نطنز، اصفهان و اراک

 دومین درس این است که شفافیت می‌تواند آسیب‌پذیری راهبردی را افزایش دهد. افزایش جزئیات و بازرسی‌های دقیق اطلاعات حساس درباره تاسیسات و کارکنان را در اختیار طرف‌هایی قرار می‌دهد که از آن در اقدامات قهری بهره‌برداری می‌کنند

سوم این که از دیدگاه ایران آژانس سیاسی شده است. مقامات ایرانی دیگر آژانس را یک نهاد منحصرا فنی نمی‌بینند بلکه معتقدند دیده‌بان هسته‌ای سازمان ملل تحت تاثیر فشارهای ژئوپولیتیکی غرب است و گزارش‌های آن را دارای «انگیزه سیاسی» می‌دانند که از بی‌طرفی فنی فاصله گرفته است

اعتماد ایران به آژانس تضعیف شده است

نگارنده معتقد است: بی‌اعتمادی فزاینده ایران به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی طی دو دهه گذشته شکل گرفته است. «حیدر مصلحی» وزیر اطلاعات پیشین ایران در سال ۲۰۱۰ آژانس را به جاسوسی متهم کرد. پس از حملات متجاوزانه آمریکا و رژیم صهیونیستی به تاسیسات اتمی ایران در سال ۲۰۲۵ این  بدگمانی تشدید یافت و «محمود نبویان» نایب رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی مدعی شد که ریزتراشه‌های جاسوسی در کفش بازرسان آژانس هنگام تفتیش امنیتی در تاسیسات اتمی ایران کشف شده است

درس راهبردی چهارم برای ایران این بود که روند راستی‌آزمایی اقدامات قهری را تسهیل می‌کند؛ ‌گزارش‌های پادمانی و قطعنامه‌ها از دیدگاه ایران یک توجیه حقوقی و سیاسی برای اعمال تحریم‌ها، انزوای دیپلماتیک و دیگر اشکال اعمال فشار محسوب می‌شود

در همین راستا، «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه ایران پس از حملات متجاوزانه به تاسیسات اتمی ایران آژانس را متهم کرد که بهانه‌هایی برای حملات هوایی به این تاسیسات فراهم آورده است

در نتیجه، اعتماد ایران به بی‌طرفی آژانس کاهش یافته و درخواست‌ها برای محدودسازی دسترسی‌های آژانس را در تهران افزایش داده است

درس پنجم ایران این بوده است که آمریکا و رژیم صهیونیستی نقش اصلی و تعیین‌کننده‌ای در پرونده هسته‌ای ایران داشته‌اند و نهادهای چندجانبه مانند شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نقشی ثانویه و تشریفاتی داشته‌اند. بی‌عملی این نهادها و ناتوانی آن‌ها از موضع‌گیری‌های هرچند جزئی مانند محکومیت آشکار ترورهای دانشمندان هسته‌ای یا حملات به تاسیسات اتمی ایران پرسش‌هایی را درباره بی‌طرفی و استقلال این نهادها برانگیخته و رویدادهایی مانند کنفرانس بازبینی ان‌پی‌تی را سازوکاری نه‌چندان اثرگذار و عمدتا روندی وقت‌گیر بدون در بر داشتن نتیجه‌ای هدفمند جلوه می‌دهد

بازدارندگی راهبردی تضمین نهایی بقاست، نه پایبندی به پیمان‌ها

در بخش پایانی این مطلب مطرح شده است: این تحولات اعتبار ان‌پی‌تی، ‌ آژانس و شورای امنیت را در نگاه بسیاری از کشورها، به‌ویژه ایران تضعیف کرده است. از دید تهران، سال‌ها پایبندی، بازرسی‌های دقیق و توافقات نه‌ منجر به امنیت شد و نه عادی‌سازی؛ ‌ بلکه تحریم، اجبار و خرابکاری و نهایتا حمله نظامی به همراه داشت. در همین حال، ‌ برخی از کشورهایی که سلاح اتمی ندارند توانمندی و ظرفیت پیشرفته غنی‌سازی اورانیوم را بدون درخواستی برای برچیدن آن حفظ کرده‌اند. از سوی دیگر نیز بازیگران غیرعضو در ان‌پی‌تی که سلاح اتمی دارند، ‌ عمدتا در برابر فشارهای مشابه مصون هستند

رژیم صهیونیستی که از عضویت در ان‌پی‌تی رویگردان بوده و به طور موثری مانع از اجرای قطعنامه‌های دیرینه سازمان ملل برای منطقه عاری از سلاح‌های کشتار جمعی در غرب آسیا شده است با فشار هدفمندی از سوی شورای امنیت، آژانس و قدرت‌های بزرگ در زمینه زرادخانه هسته‌ای خود مواجه نشده است. تضاد رویکردی که نسبت به برنامه هسته‌ای رژیم صهیونیستی وجود دارد در مقایسه با کره شمالی نشان می‌دهد که بازدارندگی راهبردی تضمین نهایی بقا است، نه پایبندی به پیمان‌ها

موسویان معتقد است که احیای مشروعیت نیازمند اقداماتی فراتر از تاییدهای تشریفاتی بوده و نیازمند بازسازی اعتماد نسبت به بی‌طرفی نهادهای بین‌المللی و بستن شکاف رو به گسترش میان اصول حقوقی و واقعیت‌های ژئوپولیتیکی است

https://www.isna.ir/news/1405021508638/

By Seyed Hossein Mousavian, Middle East Eye, May 4, 2026

As diplomats convene in New York from 27 April to 22 May for the latest session of the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) Review Conference, its credibility is under unprecedented strain.

Designed as a grand bargain between nuclear restraint and security assurances, the treaty now faces a deeper crisis – one not of technical compliance, but of political trust. Nowhere is this tension more visible than in the case of Iran.

For over two decades, Iran has been the most intensively monitored state under the safeguards of the International Atomic Energy Agency (IAEA). Of the IAEA’s entire budget, the highest portion is dedicated to monitoring, verification, and oversight of Iran’s nuclear programme – more than any other state.  

In the past two decades, successive IAEA reports, alongside publicly available US intelligence assessments, have not established conclusive evidence of an active nuclear weapons programme.

Since 2003, Tehran engaged in sustained negotiations with major powers, most notably reaching the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), under which it undertook significant nuclear restrictions and remained in compliance.

Top of Form

Bottom of Form

However, the subsequent withdrawal of the United States from the agreement marked a critical rupture. In the years that followed, diplomatic efforts resumed, including US Iran talks in 2025 and 2026 as well as the Islamabad track, both of which reportedly achieved meaningful progress.

Yet these negotiations were ultimately overshadowed by renewed military action involving the US and Israel, alongside intensified sanctions and forms of economic and political blockade.

Strategic lessons

This experience has crystallised into a set of strategic lessons that now shape Iran’s nuclear outlook.

First, compliance does not guarantee security. Membership in the NPT and adherence to IAEA’s safeguards not only failed to provide security guarantees, but instead coincided with escalating vulnerabilities – manifested in comprehensive sanctions, sustained cyber operations such as the Stuxnet attack that damaged nuclear infrastructure, and ultimately military strikes – contributing, in Tehran’s view, to an existential threat reinforced by war and economic blockade.

Second, transparency can increase strategic exposure. Detailed disclosures and intrusive inspections reveal sensitive facilities and personnel, potentially increasing vulnerability by providing information that will be exploited in coercive actions, including cyber operations, sabotage incidents, targeted killings of nuclear scientists, and military strikes against key nuclear infrastructure, such as enrichment and heavy water facilities in Natanz, Isfahan, and Arak during US and Israeli operations.

At least 14 nuclear scientists are believed to be among those killed in Israel’s Operation Rising Lion, launched on 13 June 2025. Prior to 2025, several other Iranian scientists were killed in assassinations spanning from 2010 to 2020, including Mohsen Fakhrizadeh (2020), Majid Shahriari (2010), and Masoud Ali Mohammadi (2010).

Third, the IAEA is perceived as politically influenced. Iranian officials increasingly view the IAEA not as a purely technical body, but as one shaped by geopolitical pressures, particularly from western states.

Senior bodies – including Iran’s foreign ministry and Atomic Energy Organization – publicly criticised the agency’s reporting as “politically motivated” and reflective of external influence, especially in the context of Board of Governors resolutions and post-conflict assessments. Such statements underscore a growing perception in Tehran that the IAEA has deviated from strict technical neutrality and operates, at least in part, within broader political dynamics.

Erosion of trust

Distrust of the IAEA inside Iran has grown steadily over the past two decades, particularly amid allegations that inspections were exploited for intelligence purposes. In 2010, Iran’s Intelligence Minister Heidar Moslehi accused the IAEA of sending “spies working for foreign intelligence gathering organisations among its inspectors”.

After the 2025 Israeli attacks on Iranian nuclear facilities, such suspicions intensified. Senior Iranian lawmaker Mahmoud Nabavian accused IAEA inspectors of espionage and alleged that surveillance microchips had been discovered concealed in inspectors’ shoes during security checks at nuclear sites.

Years of compliance and intrusive inspections did not produce security or normalisation; instead, they culminated in sanctions, coercion, sabotage, and ultimately military attack

These accusations, whether accurate or not, further eroded Iranian confidence in the IAEA’s neutrality and strengthened calls in Tehran to restrict access to inspections.

Fourth, verification processes facilitate coercive measures. Safeguards reporting and resolutions are perceived as providing legal and political justification for sanctions, diplomatic isolation, and other forms of pressure. 

A few days after the 2025 Israeli-US strike on Iran, Russian Foreign Minister Sergey Lavrov accused the IAEA of providing “pretexts” that enabled Israel to justify its recent air strikes on Iranian nuclear sites.

Fifth, US and Israeli primacy in shaping the Iranian nuclear dossier. The trajectory of Iran’s nuclear negotiations since 2003 – culminating in the JCPOA and followed by subsequent developments, including the withdrawal of the United States from the agreement and escalating tensions that extended to military action by the US and Israel – leaves little doubt that these two actors have played the primary and decisive role in shaping the Iranian nuclear dossier.

In practice, the direction, pace, and outcomes of the process have been driven largely by Washington and Tel Aviv, while multilateral institutions have occupied a secondary and largely ineffective position. Bodies such as the UN Security Council and the IAEA, along with the broader framework of the NPT, appear in this context to have functioned primarily in reactive or procedural capacities rather than as independent and influential actors.

From this perspective, their inability to adopt even minimal positions – such as issuing clear condemnations of assassinations of Iranian nuclear scientists or military strikes targeting nuclear facilities – has been interpreted as evidence of diminished effectiveness and constrained autonomy.

This pattern raises critical questions regarding the capacity of the nonproliferation regime to function as an impartial and authoritative framework in the face of major geopolitical conflicts.

Viewed through this lens, the recurring review conferences of the NPT risk being perceived not as effective mechanisms of governance, but as largely procedural exercises that consume time and resources without delivering meaningful outcomes.

Credibility undermined

Taken together, these developments have severely undermined the credibility of the NPT, the IAEA, and the UNSC in the eyes of many states, particularly Iran. From Tehran’s perspective, years of compliance, intrusive inspections, and negotiated agreements did not produce security or normalisation; instead, they culminated in sanctions, coercion, sabotage, and ultimately military attack.

At the same time, other non-nuclear-weapon states continue to maintain advanced enrichment capabilities without facing demands for their elimination, while nuclear-armed states outside the NPT framework remain largely immune from comparable pressure.

Most notably, Israel has remained the only nuclear-armed state in the Middle East while refusing to join the NPT, effectively blocking implementation of long-standing UN resolutions calling for a Weapons of Mass Destruction Free Zone in the Middle East.

Yet neither the IAEA, nor the UNSC, nor the major world powers have exerted meaningful pressure on Israel regarding its nuclear arsenal. The contrast with North Korea has further reinforced the perception that strategic deterrence – not treaty compliance – provides the ultimate guarantee of survival. As a result, the foundational bargain of the NPT is increasingly being called into question.

If states conclude that adherence to nonproliferation obligations neither protects their security nor ensures equal treatment under international law, then confidence in the entire nonproliferation regime will continue to erode.

Restoring legitimacy will require far more than procedural reaffirmations; it demands rebuilding trust in the impartiality of international institutions and closing the widening gap between legal principles and geopolitical realities.

https://www.middleeasteye.net/opinion/war-iran-fundamental-crisis-trust-nuclear-non-proliferation-treaty