مصاحبه با الوطن مصر-23آوریل 2026
مسؤول سابق در «شورای عالی امنیت ملی ایران» نقشه راهی برای حل مناقشه میان واشنگتن و تهران ارائه میدهد
نویسنده: محمد عبدالعزیز
23 آوریل 2026
سید حسین موسویان، رئیس پیشین کمیته روابط خارجی در شورای عالی امنیت ملی ایران، دیپلمات سابق و استاد دانشگاه پرینستون، در گفتوگویی با «الوطن» تحلیلی گسترده از روابط ایران و آمریکا ارائه داد؛ تحلیلی که بیش از آنکه صرفاً پاسخ به پرسشهای سیاسی باشد، تلاشی برای بازتعریف چارچوب کامل این مناقشه به نظر میرسد
از ابتدا، موسویان خطی میان گذشته و حال ترسیم میکند. به باور او، بحران دیگر صرفاً حول برنامه هستهای نمیچرخد، بلکه به ساختاری گستردهتر از تنشهای امنیتی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. او تأکید میکند که تجربه چند دهه گذشته میان تهران و واشنگتن نشان داده است که همه توافقهای جزئی و محدود پایدار نبودهاند و معمولاً تحت فشار تحولات منطقهای یا تغییر دولتها فروپاشیدهاند. از این رو، او ایدهای متفاوت مطرح میکند: هر توافق آینده تنها زمانی موفق خواهد بود که ابتدا «تصویر نهایی» روابط دو کشور مشخص شود. به بیان او، بدون تصور روشن از شکل نهایی رابطه، هیچ توافق تدریجی یا جزئی معنا ندارد. او در این چارچوب به نوعی بازگشت تدریجی به وضعیت پیش از بحران گروگانگیری و پس از انقلاب 1979 اشاره میکند. او تأکید میکند این دیدگاه صرفاً نظری نیست، بلکه به یک «نقشه راه» پنجبندی منسجم تبدیل میشود که در گفتوگوی خود مطرح کرده است
نقشه راه روابط ایران و آمریکا را ارائه میدهد
سؤال: چگونه میتوان به توافقی رسید که هم آمریکا و هم ایران را راضی کند؟
درس اصلی 47 سال گذشته این است که همه توافقهای جزئی یا تکموضوعی میان واشنگتن و تهران شکست خوردهاند. بنابراین دو کشور به یک توافق جامع نیاز دارند، نه یک توافق محدود دیگر. زیرا باید تصویر روشنی از وضعیت نهایی وجود داشته باشد. این وضعیت نهایی میتواند حرکت تدریجی به سمت عادیسازی روابط باشد، بهگونهای که روابط دو کشور به شرایط پس از انقلاب 1979 و پیش از بحران گروگانگیری بازگردد
سؤال: نقشه راه پیشنهادی چیست؟
به نظر من، این نقشه راه بر پنج اصل استوار است
- پرونده هستهای: آمریکا میخواهد ایران در معاهده ان پی تی باقی بماند و سلاح هستهای نسازد، چون استراتژی آمریکا، حفظ انحصار هستهای اسرائیل در منطقه است. بنابراین، آمریکا باید حق ایران را طبق معاهده ان پی تی به رسمیت بشناسد که شامل حق غنی سازی است همانطور که برای کشورهایی مانند ژاپن، برزیل و آرژانتین قائل شده است. ایران نیز میتواند در اعمال این حق خویشتنداری نشان دهد، از جمله پذیرش غنیسازی صفر برای دورهای مشخص، کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده به زیر 5 درصد برای مصارف صلحآمیز، و همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای رفع ابهامات فنی.
- بعد منطقهای: احترام متقابل به منافع منطقهای و پایان دادن به تنشهای منطقهای.
- تنش ایران و اسرائیل: « فیل در اتاق روابط ایران و آمریکا»، اسرائیل است. نیاز به میانجیگری آمریکا برای توقف تهدیدات متقابل نظامی و امنیتی بین اسرائیل و ایران وجود دارد.
- روابط ایران با متحدان عرب آمریکا: ایجاد چارچوبی برای همکاری و امنیت جمعی میان ایران و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که به امنیت و ثبات منطقه کمک کند.
- توافق جامع متوازن: توافق باید متوازن باشد و آبروی همه طرفها را حفظ کند
جنگها و درگیریها در منطقه به نفع اسرائیل تمام شدهاند
سؤال: آیا اسرائیل به بازیگر مسلط منطقه تبدیل شده است؟
بسیاری از جنگها و بحرانهای چند دهه اخیر، از جمله جنگ عراق علیه ایران و کویت، جنگهای آمریکا در عراق و افغانستان، مداخله ناتو در لیبی، جنگ عربستان در یمن و بحران سوریه، در نهایت به نفع اسرائیل تمام شدهاند و به تقویت موقعیت آن کمک کردهاند. این روند با راهبرد نتانیاهو در مورد “اسرائیل بزرگ” همسو بوده است. حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. با این حال، حملات موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل آسیب قابل توجهی وارد کرد و بازدارندگی منطقهای اسرائیل را تضعیف نمود
پیام ایران به کشورهای خلیج فارس
سئوال: پیام ایران به کشورهای منطقه چیست؟
پیام ایران به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بیشتر به بازنگری در معماری امنیت منطقهای مربوط است. آمریکا بهتدریج در حال کاهش حضور نظامی خود در منطقه است تا بر رقابتهای جهانی تمرکز کند. جنگ اخیر نشان داد که پایگاههای آمریکا در منطقه نتوانستهاند امنیت پایدار ایجاد کنند. نتیجه این است که امنیت منطقه باید بیشتر بر دوش کشورهای خود منطقه باشد، نه قدرتهای خارجی. این موضوع با مدل مشابه در اروپا درباره ناتو مقایسه میشود. در کتابی که در سال 2020 منتشر کردم با عنوان «ساختار جدید امنیت، صلح و همکاری در خلیج فارس»، چارچوبی جامع برای این موضوع ارائه دادم. اگر این دیدگاهها جدی گرفته میشد، شاید منطقه از صدها میلیارد دلار خسارت جلوگیری میکرد
تحریمها و اقتصاد ایران
سئوال: تاثیر تحریمهای بر ایران چیست؟
تحریمهای طولانی و فشار اقتصادی، تفکر راهبردی ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. حتی پیش از جنگهای اخیر، ایران با مشکلات ساختاری اقتصادی مانند بیکاری، فقر و فساد مواجه بود. جنگها نیز صدها میلیارد دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کردند. این شرایط باعث شده بخشی از تصمیمگیران به این نتیجه برسند که ادامه این روند هزینههای فزایندهای دارد. منتهی واقعیت این است که بدون توافق با آمریکا، تحریمها برطرف نخواهد شد و مشکلات اقتصادی تشدید خواهد شد. بنابراین رفع تحریمها به اولویت راهبردی تبدیل شده است. منتهی توافق پایدار با واشنگتن، واقعبینانهترین مسیر برای ثبات اقتصادی تلقی میشود
راهحل، توافق جامع است
سئوال: راه توافق پایدار با آمریکا چیست؟
تمام توافقهای تک موردی میان ایران و آمریکا در 48 سال گذشته شکست خوردهاند. بنابراین تنها راه، یک توافق جامع است که بطور مرحلهای اجراء شود که هدف نهایی آن عادیسازی تدریجی روابط و بازگرداندن آن به “وضعیت پس از 1979 و پیش از بحران گروگانگیری” باشد
برنامه هستهای و بازدارندگی
سئوال: آیا حملات نظامی آمریکا، استراتژی هسته ای ایران را تغییر داده؟
خیر. منتهی در مقالهای مشترک با پروفسور فرانک فون هیپل در مجله «دانشمندان اتمی» تأکید کردیم که بحران هستهای ایران به سطحی بیسابقه رسیده است. تهدیدهای شدید آمریکا، از جمله تهدید به نابودی ایران، میتواند هر کشوری را به سمت ایجاد بازدارندگی هستهای سوق دهد
تنگه هرمز و بازدارندگی ایران
سئوال: آیا ایران از تنگه هرمز بعنوان ایزار بازدارندگی استفاده میکند؟
حمله دوم آمریکا باعث شد ایران استفاده از تنگه هرمز را جدیتر بررسی کند. اثر این موضوع بر بازارهای جهانی نشان داد که ایران تاکنون صبور بوده و بهطور کامل از این موضوع مهم بعنوان بازدارندگی استفاده نکرده اما احتمالاً در آینده نقش مهمی در راهبرد امنیتی ایران خواهد داشت
مقاومت ایران و محاسبات جدید
سئوال: آیا حملات اخیر آمریکا، محاسبات ایران را تغییر داده؟
با وجود خسارات زیادی که آمریکا و اسرائیل به ایران زدند، اما آمریکا و اسرائیل در تحقق اهداف خود برای تغییر نظام ناکام بودهاند ضمن اینکه ایران نیز با پاسخ موشکی و پهپادی خود هزینههایی بر طرف مقابل تحمیل کرده است. ایران توانسته در برابر دو موج حملات نظامی آمریکا مقاومت کند و این امر به افزایش اعتماد به نفس و تقویت موقعیت آن در مذاکرات آینده منجر شده است
